Warning: Declaration of HSM_PageTitle::load($meta) should be compatible with HSM_Module::load($meta = '') in /home/p2bf286/public_html/wp-content/plugins/headspace2/modules/page/page_title.php on line 199

Warning: Declaration of HSM_Description::load($meta) should be compatible with HSM_Module::load($meta = '') in /home/p2bf286/public_html/wp-content/plugins/headspace2/modules/page/description.php on line 118

Warning: Declaration of HSM_Tags::load($meta) should be compatible with HSM_Module::load($meta = '') in /home/p2bf286/public_html/wp-content/plugins/headspace2/modules/page/tags.php on line 346

Warning: Declaration of HSM_JavaScript::load($meta) should be compatible with HSM_Module::load($meta = '') in /home/p2bf286/public_html/wp-content/plugins/headspace2/modules/page/javascript.php on line 87

Warning: Declaration of HSM_Stylesheet::load($meta) should be compatible with HSM_Module::load($meta = '') in /home/p2bf286/public_html/wp-content/plugins/headspace2/modules/page/stylesheet.php on line 112

Warning: Declaration of HSM_Stylesheet::init() should be compatible with HSM_Module::init($args) in /home/p2bf286/public_html/wp-content/plugins/headspace2/modules/page/stylesheet.php on line 112

Warning: Declaration of HSS_Analytics::load($data) should be compatible with HS_SiteModule::load($meta = '') in /home/p2bf286/public_html/wp-content/plugins/headspace2/modules/site/analytics.php on line 309
» De historie en cultuur van Zoomstad

sponsors

De historie en cultuur van Zoomstad

Dreiging, beheersing en beschaving

De historie en cultuur van Zoomstad

Andre Dekker (Observatorium) en Anne Hemker (Stadstij)

Laboratorium De Verstedelijking, Rotterdam, 30 juli 2010


Beknopte geschiedenis van Zoomstad

1          Dorp aan de rivier

2          Enorme centraal geplande expansie in een lint rondom een cultuurlandschap

3          Zelfvoorzienende heuvelnederzettingen aan de rivier, ontsloten door shuttlebanen

4          Kleinschalige uitbreiding van dorp verbonden met vestiging onderzoekcentrum, mijnbouw en wild wonen

5          Verdichting en diversificatie lintstad

6          Kunstmatig berglandschap als fundament voor woningen en energiewinning

7          Grote uitbreiding van wegen en gebouwen boven shuttlebanen, ecoheuvels en het berglandschap maken verbinding met lintstad

8          Aanleg van wetenschapsterreinen nabij mijnen en de lintstad

9          Driekwart van cultuurlandschap aan de voet van lint en banen wordt tot natuurdomein verklaard

10        Verdere verdichting van lint, nieuwe woon- werkgebouwen boven de banen

11         Kleinschalige uitbreiding van het dorp

12        Aanleg recreatieterreinen als verbinding van hoge lintstad en laag landschap

13        Eerste ontsluiting van de wildernis rond dorp, onderzoek en ontginning

Dreiging – Beheersing – Beschaving

Dreiging

Zoomstad is een stad die zich zo ver mogelijk van de natuurdreigingen ontwikkelt. Een deel van de stad vormt een wal van gebouwen rondom het lege land. Het andere deel van de stad wordt gevormd door twee hoog gelegen kruisende assen. Tussen de wal en de assen liggen vier stukken grond, waarvan er één in cultuur gebracht is. De resterende gronden zijn aan de natuur gelaten, deels omdat er niet veilig is en deels om tegenwicht te bieden aan stadsuitbreidingen. De relicten van oude samenlevingen die op het land tussen rivier en schuur lagen zijn overwoekerd en overbouwd. Men heeft uit de geschiedenis geleerd door de natuurdreiging te ontwijken, maar verwaarloost haar cultuurhistorie door de oorsprongen van de stad op te geven.

Beheersing

Met de recente explosieve verstedelijking wordt het leven onoverzichtelijker en anoniemer. Het roept de wens naar controle en beheersing op. Door het scheppen van systemen wordt geprobeerd greep te krijgen op die uitdijende wereld. Maar deze rationalisering leidt tevens tot een ‘ontmythologisering’ van de samenleving, een verlies van gevoelens van vervulling en zingeving. De rationele benadering van dreiging van de natuur in Zoomstad heeft geleid tot een ontmythologisering van de relatie tussen mens en natuur. De twee worden in eerste instantie volledig gescheiden. De natuur heeft het rijk alleen en de mensen hebben hun leven in een daarboven gelegen stad georganiseerd.

Zo’n rationeel systeem kan irrationeel worden, onmenselijk en stuurloos aanvoelen.[1] Met dit verlies, en dus schaarste, aan betekenisgeving wordt volgens Walter Benjamin juist een economie geschapen voor ‘remythologisering’, het verhandelen van verbeelding van paradijzen en utopische toestanden, de beleveniseconomie.[2] De ontmythologisering van de natuur in Zoomstad heeft zich in de loop van de tijd ontwikkeld tot een remythologisering van de relatie mens en natuur: eerst als wonen met respect en uitzicht op de natuur, later steeds meer met die natuur – ‘kraak de natuur’. De natuur wordt zo steeds meer gezien als dé kwaliteit en uiteindelijk zelfs tot een unique selling point van het gebied.

Met de enorme verstedelijking is iedereen op de hoogstraten in feite een vreemdeling geworden. Dat kan spannend en inspirerend zijn, maar als het gedrag van anderen onvoorspelbaar is, is dat eigenlijk gewoon eng. Ook op het niveau van het alledaagse straatleven wordt daarom gezocht naar beheersing. Hierom hebben mensen geleerd om elkaar categorisch te plaatsen, zodat zij elkaars gedrag enigszins te kunnen inschatten en zo een zekere mate van veiligheid voelen. Eerder waren de categorieën vooral een traditioneel onderscheid in klassen (in Zoomstad: wetenschappelijke, werkende en culturele klasse). Tegenwoordig wordt er vooral onderscheiden in voorkomen – ‘as bumper stickers’, maar dat biedt uiteraard geen stabiele orde meer.[3] Het ontmoeten van vreemdelingen dwingt mensen tot enige tolerantie en socialisatie. Daarom wordt de stad ook wel als ‘beschavingsatelier’ getypeerd. Maar dat betekent niet dat het gedrag van vreemdelingen niet ook als ergerlijk kan worden gezien. Het kan leiden tot een segregatie tussen stedelijke groepen, een trek van meer gefortuneerden naar wijken, waar men gevrijwaard wordt van ongewenste ontmoetingen.

Beschaving

De verstedelijkingsuitbarsting op de infrastructuur, als verlengstuk van de verstedelijking op de hoge lintstad, leverde in eerste instantie een wildgroei aan gebouwen op, maar is daar is langzamerhand meer vorm in gekomen door de groei van een nieuw stadshart en andere woonmilieus zich daar omheen hebben ontwikkeld. Niettemin: nomen est omen, zoomstad is een stad van zomen. Men leeft aan de randen van een landschap, men leeft aan richels van gebouwen. Nog voordat men elkaar in de vlakte verdrong is men elkaar in de hoogte gaan verdringen. Er zijn twee drijfveren voor aan te wijzen: De transformatie van angst naar respect voor het landschap – de hele wereld een kijktuin; en drang naar spanning – de hele stad een jungle.

De respectsoort en de spanningssoort vinden elkaar op een stedelijk maaiveld dat ver boven de aarde ligt. De wildernis onder hun heeft een beschermde status. De grens tussen stad en land en tussen mens en natuur ligt vast, eindelijk. De lessen van het drama van de beweeglijke grenzen van de Randstad en de povere weerbaarheid van het Groene Hart zijn geleerd. Zoomstad kent dit probleem niet, Zoomstad heeft gekozen.

Optimaalstad

Het was een peulenschil om te verdichten. Je vaardigt een wet uit en je bouwt niet over de grens. Na de suffe, onsamenhangende en dunbevolkte stad vol met monumenten en open terreinen, hebben we nu een volgroeide, broeierige stad, die je gezien moet hebben. Het is geen utopisch Nieuw-Babylon voor Spelende Mensen, het is geen Derde Wereld Megastad voor Speculerende Mensen, het is de Creatieve stad van de Onderzoekende Mens, die geheel op palen staat, in een Gouden Eeuw gebouwd, je verbaast je over Zoomstad zoals over Venetië. Hoe houden we dat in stand?

All successful revitalization efforts focus on upgrading existing local assets — developing better ties among colleges, universities and communities, strengthening business districts, upgrading parks and open spaces, preserving and reusing old buildings and supporting local art and music. Such communities are rich in resources for working, learning and simply enjoying life in a more seamless blending of work and life.[4]

Ruimtelijk econoom Richard Florida is het die hier spreekt over de netwerkstad, die zich ontworsteld heeft aan de industriestad. En is het niet een plaatje van een ideaal? Je hoeft alleen maar de bestaande kwaliteiten met elkaar te verbinden, om het daarna te verfraaien en te optimaliseren. Vergeet de muziek niet. Leven en werk gaan in de optimaalstad naadloos in elkaar over en staan in het teken van de vreugde.

Richard bekijkt het van de zonnige kant, Richard lijkt het wel over Zoomstad te hebben.

Waar zijn de publieke ruimte, de oude gebouwen en de parken? Waar vinden we de kunstenaars? Waar luisteren we in de Zoomstad naar muziek? Op de grond, in het dorp, aan de rivier, op het evenemententerrein. De aarde is in Zoomstad het domein van de natuur en de kunst. Hier woont de muzikant, die oefent en wandelt tot de stad in de avond afdaalt om naar hem en de wind in de bomen te luisteren. De stedeling woont in de stad, de kunstenaar woont in de kunst. En de kunst is op aarde.

Wie ontzegt ons dit paradijs? Kapitalisme? Socialisme? De dieven? De hebzuchtigen? De burocraten? Socioloog Lyn Lofland bekijkt het nuchter:

I am suggesting, however, that utopian plans for the heavenly city must, if they are to be viable, contain within them a heavy dose of social psychological realism about the very unheavenly creatures who will be its inhabitants.[5]

De rest van de wereld

Hoe leeft men samen in Zoomstad? We weten het niet, we hebben enorme hoeveelheden ruimte en tussenruimte bedacht. Maar we zijn aan de omgangsvormen en de ziel voorbijgegaan. Alhoewel we zien dat het bovengronds netwerk en de oude aarde reservaten zijn voor mensen die een biotoop willen waarin zij los van aardse dreiging en aardse schoonheid aan een eigen atmosfeer bouwen. Nodig nu zijn bijvoorbeeld medici, politici en theologen uit om verder te bouwen aan de fictie van Zoomstad.

En waar halen we de energie vandaan? Zullen ze maar gewoon zeggen dat alle gebouwen energie opleveren? En hoe zijn de rijkdommen verdeeld in Zoomstad? We weten het niet, we hebben op de pof geleefd en een stad op palen gebouwd om de aarde de aarde te laten. Nodig zijn ook bankiers, boeren en de EU om de geldcirculatie te bepalen. En waar zijn de mensen die voor een schamel loon de fysieke arbeid verrichten? Vraag de economen, importeurs en kruideniers om de handelsbetrekkingen van de Zoomstad te bepalen.

Sfeer

Architecten, landschappers en kunstenaars bouwden een stad als een onregelmatig web van straten, huizen en productiegebouwen waarvan de tussenruimten aan de natuur of landbewerking voorbehouden blijven. Mensen wonen en werken aan langgerekte straten boven de aarde, die op de knooppunten hoger en breder zijn. Het wordt verondersteld dat de Zoomstad een uitsnede van een netwerk is.

Het zou daarom heel goed als illustratie in Peter Sloterdijks boek Schuim opgenomen kunnen worden. Leefden we vroeger in samenlevingen, die zich ruimtelijk en sociologisch als eenheid (een bel of een bol) manifesteerden, we leven nu in de tijd van het schuim, een beweeglijk samenstel van bellen en bollen. Zijn boek vermeldt Nieuw Babylon van Constant als een voorbeeld van een utopie op palen, een nieuwe levenslaag boven de oude wereld, waarbij de mens ongehinderd door geografie aan een stelsel van atmosferen werkt. Nieuw Babylon kent geen grote gemeenschappelijke ruimte zoals Zoomstad, het is alleen maar netwerk. Het tweede voorbeeld is het gebouw als stapeling van landschap en bewoning van MVRDV, dat ons zegt dat we op weg zijn biotopen voor mens, plant en dier te ontwerpen die we integreren in een verticale stad. Het Expopaviljoen kent geen nadrukkelijke verbinding met de reservaten aarde zoals dat in Zoomstad de bedoeling is.

Na het bouwen blijven er vragen. Hebben we met Zoomstad het ideale mengsel van twee utopieën ontworpen? Wie schetst de consequenties van het ontwerp? Wie leest hier een beschaving? Is onze hoop dat we een genereuze stad hebben gemaakt te rechtvaardigen?


[1] Herkenbaar in bureaucratie en in markteconomisch management. Weber, Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus,1904-1905 en Ritzer, The McDonaldization of Society, 1993

[2] Boomkens, De nieuwe wanorde, 2006

[3] Lofland, A World of Strangers, 1973

[4] New York Times, juli 2010

[5] Lofland, A World of Strangers, 1973, p. 177